Sorry, your browser doesn't support Java.

Teanga, Talamh agus Fostaíocht

Foilsíodh Tuarascáil Anson sa bhliain 1982. Staidéar chuimsitheach a bhí ann ar Ghaeltacht an Iar Thuaiscirt, agus rinne an pleanálaí moltaí faoin modh oibre aba chóir a bheith ag an Phobal, Udarás na Gaeltachta agus Comhairle Chondae Dhún na nGall. Rinne na húdaráis neamhiontas dá chuid moltaí. In agallamh le Imleacán, deir  Brian Anson, nach bhfuil sé ró mhall go fóill aird a thabhairt ar an méid a mhol sé. Is féidir leagan giorraithe dena moltaí i mBéarla a léamh, ach an cnaipe 'Anson' a bhrú.

Níor bhfuair an comhairleoir pleanála Brian Anson, as Londain Shasana, tuarastal ar bith nuair a tháinig sé go Gaoth Dobhair den chéad uair i 1970 ar chuireadh ó Ghaeltarra Éireann. Ach fuair sé saoire saor in aisce dó féin, a bhean céile, agus a theaghlach.
    Bhí cáil ar a chuid oibre i gceantracha bochta de chathair Londan, agus tháinig sé go Gaoth Dobhair chun moltaí a dhéanamh maidir leis an fhorbairt mór tionsclaíoch a bhí beartaithe sa cheantar. Bhí dhá mhonarchán lonnaithe sa cheantar ag an am, Amblers agus Cairpéidí GT.
    Iarradh air amharc ar an doigh a dtiocfadh leis an áit forbairt, gan dochar a dhéanamh do theanga agus chultúr dúchasach an cheantair. Thit sé i ngrá leis an áit, chuaigh sé i gcomhar leis na daoine, agus chuir sé plean le chéile.
    Ansin, bhronn sé cóip dá phlean ar Ghaeltarra Éireann agus ar an phobal a chuidigh leis. Níor tharla mórán da bharr, agus bhí sé aon bhliain déag eile sula dtáinig sé ar ais.
    D'fhill Anson i 1981,  agus faoin am sin bhí 12 monarchan ar an Eastáit. Bhí an chéatadán is airde eisimirce in Éirinn i nGaoth Dobhair ag an am, cionnas go raibh oiread daoine ag pilleadh na bhaile as Albain.
    Chaith sé suas le ocht mí sa Ghaeltacht, ag feidhmiú amach as áit ar a dtug sé Oifig Pleanála an Phobail. "Ní plean ficisiciúil a bhí i gceist. Cur chuige a bhí i gceist, bunaithe ar an bhunsmaoineamh, go bhfuil cuid mhór eolais i measc na ndaoine. Caithfidh tú greim a fháil ar an saineolas sin".
    Bhí Eastát Tionsclaíochta Ghaoth Dobhair ar an ní fisiciúil is mó a cuireadh i gceantar Gaeltachta ar bith san am. Shíl Anson gur chóir an t-eastát a fhorbairt i dtreo an golden mile i Machaire Chlóchair.
    "Thug mé foláireamh don Údarás i 1969 go raibh botún ollmhór a dhéanamh acu. Bhí gá le monarchain, ach caithfidh tú iad a lonnú in aice na n-áiteacha cónaigh. Dúirt mé leo na hionaid fostaíochta a lonnú i measc na ndaoine sa doigh is go mbeadh baile beag, ag fás thart orthu, le caifélainn , bialainn agus a leitheid. Bhí daonra an-mhór sa cheantar, agus bhí lárionad ag teastáil ón bhaile".

An Screabán

Ní raibh sé ag iarraidh go dtiocfadh fás ró-mhór ar An Screabán, eastát tionsclaíochta Ghaoth Dobhair, ach an oiread. Mhol  sé go bhfaigheadh Gaeltachtaí eile taobh amuigh de Ghaoth Dobhair a gcuid eastáit bheaga féin.
    Chaith sé suas le 8 mí sa cheantar, ag oibriú leis na daoine. "Bhí sé ar an tógra is mó i mo shaol. D'eagraigh muid suas le 60/70 cruinniú mór, agus dhírigh mé ar chúig n-ábhar go príomhdha: An Talamh; Na Daoine agus a gCultúr; Slí Maireachtála; Seirbhísí; agus an chuma a bhí ar an áit".
    Fuair Tuarascáil Anson poiblíocht mhór sna nuachtáin áitiúla, agus sna meáin Ghaeilge, nuair a foilsíodh é i 1982. Dúirt scríbhneoir amháin go raibh an plean ina "blueprint for the whole of the west of Ireland". Ach tháinig an tuarascáil amach ag an am contráilte. Bhí fiosrúcháin ar bun maidir le scanaill airgeadais taobh istigh den Údarás, agus bhí daoine a mbriseadh as a bpostanna. Rinneadh neamhiontas dena thuairisc.
    Thug Brian Anson cuairt ar Ghaoth Dobhair anuraidh. "Mhothaigh mé iontach brónach. Bhí an áit seo mar a bheadh an darna baile agam, ach ní raibh fonn orm pilleadh. Mhothaigh mé brónach agus feargach. Bhí an chuma air nach raibh dul chun cinn mór ar bith déanta".
    "Má sheasann na daoine le chéile, éireoidh leo. Ach troideann siad le chéile, agus titeann siad amach le chéile.
    D'eagraigh muidinne comhairle pobail, i nGaoth Dobhair, saor ó pholaiteoirí, sa doigh is nach mbeadh siad ábalta cuir isteach ar an dul chun cinn. Ach thit sé as a chéile, agus níor tharla a dhath".
    Tá an tUasal Anson ina chónaí sa Fhrainc anois, agus is beag seans a bhíonn aige cuairt a thabhairt ar an cheantar. Ach níl sé éadochasach go huile is go hiomlán faoin áit. "Ba chóir athbhreithniú a dhéanamh ar ár dtuarascáil anois. Níor scríobhadh é i dteanga na státseirbhíse. Scríobhadh é dona daoine. Deirim seo go neamhbhalbh. Seo caipéis gur féidir a phiocadh suas anois, fiche bliain i ndiaidh dó a bheith scríofa, agus úsáid a bhaint as. Iarraim ar Údarás na Gaeltachta an plean a eisiúint, agus a sheoladh amach chuig na daoine. Ba chóir leagan giorraithe den phlean a chur amach i nGaeilge láithreach".
    Maidir le cúrsaí fostaíochta sa cheantar, deir sé go raibh foláireamh tugtha aige don Udarás 34 bliain ó shin, fán chineál fostaíochta a bhí siad ag cruthú. "Ná cuir do chuid uibheacha uilig sa bhascáid amháin a choíche" adúirt sé leo. "Déan iarracht tionscail dúchasacha, agus tionscail faoi stiúir daoine áitiúla a bhunú. Iarradh ormsa, Sasanach, teacht chuig an cheantar agus staidéar a dhéaamh ar chultúr na háite. Chuir mé a dó agus a dó le cheile. An rud ab fhearr fá mhuintir na Gaeltachta, ná, go raibh siad ildánach, iltalannach. Bhí scileanna feirmeoireachta, iascaireachta, agus ceardaíochta, agus moll scileanna dúchasacha eile acu. Ba chóir díriú ar na scileanna sin a usáid. Ach thóg an tÚdarás monarchain chun leitheidí málaí plaisteacha a dhéanamh, agus níl rud ar bith níos cinnte ná go maróidh tú saibhreas teangan na ndaoine  le tógraí a thugann orthu an fhoclaíocht dúchasach a fhágáil ar lár. Bhí an globalisation ag tógáil ar shiúil an tsaibhreas agus an chultúr i saol na ndaoine ag an am, agus tá go fóill".
    Meastar gur shíl daoine san Údarás go raibh plean Anson ag dul ró-fhada, ró-ghasta nuair a tháinig sé amach i dtús na nOchtóidi.
    Anois, agus barúlacha úra a dhith go gasta chun An Ghaeltacht, agus fostaíocht sa Ghaeltacht a shábháil, an éisteofar leis an Sasanach fadradharcach seo nó an leanfaidh na hÚdaráis de bheith ag líonadh potholes?

© www.craiceailte.com 2003

[Brúigh anseo do mholtaí Brian Anson]